Aratus*… Ayda adý var, Mersin varlýðýndan habersiz… (Eski Zaman Yazýlarý (Mayýs 2009)
Elbirliðiyle yaðmaladýðýmýz Soli’ de onun dünyaya gözlerini açtýðý tarih Ý.Ö. 345…
Babasý asker ve siyasetçi Athenodorus…
Sonradan Pompeipolis adýný alacak olan Soli’ de doðuyor ama o günlerin önemli merkezlerinden birinde Tarsus’ ta eðitim alýyor…
20 yaþýnda dünyanýn en önemli bilim merkezi Atina’ ya gidiyor.
Stoa felsefesinin öðretildiði okula kabul ediliyor…
Okulun ve okulla anýlan felsefenin kurucusu Zenon…
O dönemde hayli taraftarý olan “yaþamaktan gaye mutluluktur ve ancak bilgeler mutluluða eriþebilir” görüþünü savunan okul ve akýmýn sahibi de o Zenon…
Aratus ile ayný dönemde ünlü Makedonya kralý Antigonos II. Gonatas ta ayný okulun öðrencisidir…
Bir süre sonra okulu býrakýp ülkesinin baþýna geçen kral, hocasý Zenan’ ý davet ettiði mektupta “ne olur gel, beni daha fazla aydýnlat” diye baþladýðý cümleleri, “þef ne ise uyruk ta odur” diye bitirir.
Zenon davete icabet etmez ama benzer mektubu alan kralýn sýnýf arkadaþý Aratus, soluðu Makedonya’ da alýr…
Yerleþtiði sarayda günümüze kadar ulaþan, bugün bile alanýnda en çok konuþulan ve tartýþýlan ünlü “Gök Olaylarý” kitabýný tamamladýðýnda takvimler Ý.Ö. 270’ i göstermektedir.
Kitap o günlerde pek çok sarayý öylesine etkiler ki, bu kez Seleucus kralý Antiachus’ un temsilcileri krallarýnýn Antakya’ ya davet mektubunu iletirler Aratus’ a.
Bir gemiyle yola çýkar, doðduðu Soli sahillerini selamlayýp Antakya’ ya ulaþýr.
Ý.Ö. 8. yüzyýlýn en ünlü þairi Homeros’ un Ýlyada ve Odesa eserlerini yeniden baskýya hazýrlar.
Bir süre sonra o günlerdeki dünyanýn en önemli kültür baþkenti Alexandria’ ya gider.
Yorgun bedeninin ölümün soluðunu hissetmiþçesine yeniden Makedonya’ ya dönüþü…
Pella kenti yakýnlarýnda son nefesini verdiði tarih Ý.Ö. 245 tir…
Soli, Tarsus, Atina, Makedonya, Antakya, Aleksandria ve sonunda yeniden Makedonya…
Günümüz koþullarýnda önemsenmeyebilir ama Ýsa’ dan 300 yýl önce, o zamanlara göre dünyanýn farklý uçlarý gibi görünen hayli uzak kentlerini kýsacýk bir ömre sýðdýrmak, hem de saraylarýnda baþ tacý edilmek…
Fiziki anlamda ulaþýlmaz sanýlan birbirinden çok ayrý üç kýtadaki kentleri dolaþmasýnýn sýrrý o döneme damgasýný vuran ve Akdeniz’i göle çeviren ticari gemilerin ulaþým gücü olsa gerek…
Peki, onun doðduðu topraklarýn üzerinde yaþamamýza raðmen çoðumuzun adýný bile bilmediði Aratos neden bu kadar önemli ve kaleme aldýðý “Gök Olaylarý” eseri bugün bile neden gök bilimcilerin kutsal hazinesi deðerinde?
Çünkü Aratus yaþadýðý dönemin kýsýtlý koþullarýnda hayal edilmesi bile olanaksýz bir iþi, daha doðrusu dünyanýn gök bilimleri alanýndaki ilk ve günümüze kadar bilim adamlarýna ýþýk tutan eserini kaleme alan insan…
Gözlemleriyle 48 takýmyýldýzýný belirlemek, listelemek, þiir biçiminde ve tadýnda tanýmlayarak kaleme almak her babayiðidin harcý olmasa gerek…
-Günümüz olanaklarýyla ve her gün yeni keþiflerin yapýldýðý uzay çaðýnda bugün ulaþýlan 88 takýmyýldýzýnýn 48’ ini 2300 yýl önce bulan ve kitaplaþtýran Aratus’ un bugünkü adýyla Mezitli’ li oluþunun ne anlama geldiðinin umarým farkýndadýr bu kent…-
Gelelim Aratus’ un Gök Olaylarý kitabýna…
1154 mýsradan oluþan ve Latinceye ilk kez ünlü Cicero tarafýndan Ý.Ö. 70’ li yýllarda Latinceye çevrilen eser 3 bölümden oluþuyor…
-464 dizelik ilk bölümde takýmyýldýzlarý tanýmlanmakta…
-465 dizesiyle baþlayýp 757. dizede sona eren ikinci bölümde; gökte yer alan daireleri ve birlikte görünüp, kaybolan önemli yýldýzlarýn görünüp, kaybolduklarý rotalarýyla hareket zamanlarýný anlatmaktadýr…
-Son bölümde ise gök olaylarýndan hareketle hava tahminleri yapmakta…
Meteorolojik olaylarýn önceden tahmin edilmesi, yaðmurlarýn zamanlamasý, sel tehditleri, kuraklýk, kar yaðýþý…
O günün zorlu koþullarýnda tarýmýn yapýlmasý, insanoðlunun yaþamýný sürdürmesinin en önemli dayanaðý olan hava durumunun önceden bilinmesi…
Ýþte Aratus bazý gözlem ve deneyimlerden yola çýkarak kitabýnýn Gökyüzü iþaretleri adýný verdiði son bölümünü oldukça cesur tespitlere ayýrmýþ…
Örnek mi?
Eserinden iki satýr:
“Eðer Güneþ batý yönünde denizde batarken hava bulutsuzsa veya güneþ yanýnda kýrmýzý renkli bulutlar varken batarsa ertesi gün yaðmur yaðacak diye korkmayýn. Eðer sabahleyin gökyüzü kýrmýzýysa o gün çobanlarýn mutlu günüdür”
Kimi astrolog eseri yýldýz falýnýn temeli gibi görse de, ‘Gök Olaylarý’ yazýldýðý dönem itibariyle zamanýnýn bilimsel bir yapýtý, özellikle de “Astronomiye Giriþ” in en önemli kitabýydý.
Aratus sayesinde, geceleri gidecekleri yönü saptamakta zorlanan gemiciler, takýmyýldýzlarýn yýlýn farklý zamanýndaki görüntülerini yorumlayarak rotalarýný belirlemeye çalýþtýlar.
Kendisinden sonra gelen dünyanýn ünlü gökbilimcileri “Gök Olaylarý”ný referans olarak vermeyi sürdürdüler.
Örneðin Hipparchos...
Ýlk gök haritasýný yaparken Aratus’ un yapýtýndaki yýldýzlara iliþkin bilgileri düzeltmiþ ve bunu özel olarak belirtmiþtir.
Daha sonra Batlamyus da hazýrladýðý yýldýz katalogunda Aratus’ u referans olarak göstermiþtir.
Kendisiyle ilgili en önemli sözler ve Tarsus’ lu olduðuna dair en güçlü kanýt gök bilimci olmasa da, dünyanýn karþýsýnda eðildiði bir baþka Tarsusluya, Saint Paul’ a ait…
Örneðin; St. Paul’ un, Atina’da Mars tepesinde kendisini dinlemeye gelen binlerce Atinalýya dönüp, “Biz de Aratus’ un soyundanýz” tanýmlamasý…
Sadece 2 bin yýllýk geçmiþten süzülüp gelenler deðil, günümüzün bilim dünyasý da Soli doðumlu Aratus’ u baþ tacý etmekten geri kalmamýþ…
Gök bilimlerine emek veren þahsiyetlerin adýný unutulmamasý adýna, Ay’daki önemli yerlere veren NASA ve benzer kurumlarda çalýþan bilim insanlarýnýn Apollo 15 uzay aracýnýn indiði noktanýn yaný baþýndaki en derin çukura “Aratus “ olarak ay haritalarýna geçirmesi, gösterilen saygýnýn ve ‘ahde vefanýn’ önemli timsali…
Soli’ de doðduðu topraklarýn üzerine betondan bloklar konduran bizlere inat, varlýðýndan habersiz bir kent belki bir gün kendisini anýmsar umuduyla adýný ayda dalgalandýrýyor insanlýðýn kadir, kýymet bilir farklý yaný…
Umarým o bizi biz yapan genlerimizden bile olsa alacaðýmýz dersler vardýr…
Unutmayýn, 2 bin yýl önce Atina’ nýn görkemli tepesinde dinleyenlere ne demiþti aziz Saint Paul:
“Biz de ‘O’ nun (Aratus’ un) soyundanýz….”
O farkýndaydý da biz ne denli farkýndayýz, bu iklimde doðup, büyüyen Aratus gibi deðerlerin?
Binlerce yýlýn uygarlýk izlerini aramak için Soli’ ye gelenlere, Aratus yerine, duvarlarla örülü, sahile kondurduðumuz çirkinlik anýtý olmasýna aldýrmadan, tarihi isimler verdiðimiz beton yýðýnlarýný gösterirken, en azýndan sýzlayacak vicdanýmýz, kýzaracak yüzlerimiz olmasý gerekmez mi?
*NASA’ nýn ay haritasýnda belirlediði çok sayýda kraterin en büyüðü Aratus CA olarak geçer. ABD Hükümetinin resmi Gezegen Adlandýrma Rehberinde yer alan Aratus ile Türkçe dokümanlardaki Aratos ayný kiþiliði anlatmaktadýr (Ref: USGS Astrojeoloji Araþtýrma Programý, Gezegen Adlandýrma Rehberi) (https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/344)
Söz konusu makale tarafýmdan Mayýs 2009’ da kaleme alýnmýþtýr.
