Önceki petrol krizleri ýþýðýnda bugün yaþananlarý anlamak….
Ne diyordu Mehmet Akif:
'Beþ bin senelik kýssa, yarým hisse mi verdi?
«Târîh»i «tekerrür» diye ta'rîf ediyorlar;
Hiç ibret alýnsaydý, tekerrür mü ederdi?'
28 Þubat 2026 cumartesi sabahý, ABD-Ýsrail ortaklýðýnýn Ýran’ a saldýrýsýyla baþlayan, nasýl sonuçlanacaðý da þimdilik meçhul yeni kaotik dönemin bugününü ve bundan sonra olacaklarý anlamak için filmi biraz geriye sarmak gerekiyor…
1979' da Þah Pehlevi' nin devrilmesi ve Ruhullah Humeyni'nin 14 yýllýk sürgünün ardýndan 1 Þubat 1979'da Ýran'a dönüþüyle baþlattýðý 'Devrim' hareketiyle kontrolden çýkan petrol krizine odaklanmak iyi bir hareket noktasý gibi görünüyor…
Ýran iþçi sýnýfý, Þah dönemi iþkencelerde can veren sol yelpazedeki her türlü düþünceye sahip kesimler, Kürtlerin de yer aldýðý tüm yapýlar, bir baþka ifadeyle Þah dönemi serpilip semirmiþ bir avuç mutlu azýnlýk dýþýnda halkýn büyük kesimi yeni ve müreffeh bir Ýran beklentisiyle Humeyni' ye destek verdi...
Ýran'da büyük protestolar, grevler ve iþçi eylemleri baþladý.
Kasým 1978'de Ýran'ýn ulusal petrol rafinerilerinde 37 bin iþçinin greviyle ülkenin üretimi günde 6 milyon varilden 1,5 milyon varile düþtü.
Can güvenliði kaygýsýyla yabancý uzman iþçiler ülkeyi terk ederken üretim neredeyse durdu.
Ocak 1979'da Ýran petrol üretimi 4,8 milyon varil/gün azaldý (ki bu o günkü 60 milyon varil düzeyindeki günlük dünya üretiminin yüzde 8' ine tekabül ediyordu)...
Kesinti küresel arzý yalnýzca yüzde 4 azalttý ama piyasalarda paniðe yol açtý..
Panik Spekülatif stoklama ve borsalarda manipülatif oyunlarla körüklenince fiyatlarýn akýl almaz hýzda yükselmesi kaçýnýlmazdý..
Bunca olumsuzluk ta kesmedi, spekülatörleri...
Humeyni' nin koltuða yerleþmeye çalýþtýðý günlerde malum güçlerce sýrtý sývazlanan Irak lideri Saddam Ýran' a saldýrma kararýný verdi...
Türkiye' de 12 Eylül 80 darbesinden sadece 10 gün sonra (bu tuhaf iliþki hiç bir zaman ciddi anlamda irdelenmemiþtir.) Irak, Ýran' a 10 yýl sürecek ve iki ülkenin de tüm enerjisini, iliklerini kurutacak savaþý baþlattý..
1973 kriziyle 3 dolarlardan 11-12 dolarlara çýkan petrol þoku henüz atlatýlamamýþken, dünya; ondan çok daha büyük hasarlara yol açacak ve baþta enerji, ulaþým, otomotiv sektörleri olmak üzere tüm küresel denklemleri, dengeleri deðiþtirecek petrol kriziyle karþý karþýya kaldý...
1973'e kadar sudan ucuz fiyatýyla 3 dolar olan bir varil petrol 1973' te 11-12 dolarlarla o güne kadar dünya otomotiv hâkimi ABD' nin büyük hacimli motorlara sahip araba üretimine zaten çok aðýr bir darbe indirmiþti.
Ancak, 1979-80 krizi dünyanýn önemli üreticileri olan Ýran yanýnda Irak' ýn da üretimini durma noktasýna getirince, bu kez petrol 40 dolarlara fýrladý ki bu Yüzde 400' lere ulaþan artýþ demekti...
Kriz kendisini ABD'de benzin kýtlýðý, akaryakýt istasyonlarýnda kilometrelere varan kuyruklarla gösterdi...
ABD' de çoðu eyalet karneyle benzin uygulamasýný getirdi. (plakanýn son hanesindeki tek çift sayýlarýna göre alým dönemi).
Küresel olarak yakýt kýtlýðý, özellikle dizel ve ýsýtma yakýtlarýnda sorunlar yaþanmasýna yol açtý, bu ise üretim ve daðýtýmý doðrudan etkiledi.
Dünya genelinde enflasyon patlamasýna eþlik eden büyük durgunluk (staflasyon) petrol baðýmlýsý tüm ülkeleri derinden sarstý...
ABD'de enflasyon %13'ü aþarken, iþsizlik yükseldi.
Enflasyonu aþaðý çekmek için FED faizleri Ekim 1980' de %20'lere çýkardý..
Bu akýl almaz faizler durgunluðu had safhaya çýkarýrken iþsizlik yüzde 11 ile 1929 büyük buhranýndan sonraki en yüksek oranlarý gördü..
Sadece ABD deðil, tüm OECD ülkelerinde büyüme yavaþladý, resesyon tetiklendi.
Enerji tasarrufu dünya gündemine oturdu ve alternatif kaynaklara yönelim hýzlandý (nükleer enerji, kömür yanýnda yenilenebilir yatýrýmlar alanýnda büyük yenilikler, geliþmeler).
ABD Petrolün jeopolitik öneminden hareketle petrol zengini körfez ülkelerini güvenlik þemsiyesi altýna aldý. 1979 petrol krizi Amerikan otomotiv endüstrisi bakýmýndan 1973' te yaþanan çöküþün devamý gibiydi ama daha þiddetli vurdu…
ABD'nin muhteþem büyük üçlüsü "Big Three" (General Motors, Ford, Chrysler) için felakete yol açtý.. oldu.
Zaten 1973’ ten itibaren sendeleyen ve yaralarýný sarmaya çalýþan 8 silindirli Chevrolet Impala, Ford, Cadillac gibi bir zamanlarýn efsane otomobillerinin satýþlarý yüzde 50 düþtü.
Yakýt tüketimi yüksek araçlarý stoklarýnda tutan ve alacak müþteri bulamayan ABD’ nin büyük bayileri iflas etti.
Ýflasýn eþiðine gelen Chrysler’ i 1980'de Reagan döneminde uygulamaya konan destek paketleri ipten aldý…
Küçük silindir, katý emisyon kurallarý ve yakýt tasarrufu zorunluluðuyla arabalarýn öne çýkmasýyla küçük araba üretiminde uzmanlaþmýþ Japon üreticilere gün doðdu…
Toyota Corolla, Honda Civic, Datsun (Nissan) ve Alman VW Golf gibi küçük, ekonomik modeller rekor satýþlar yaparken ABD’ nin otomotiv üretim merkezi Detroit iþsizler ordusuyla ölüme yattý ve bir daha da uyanmadý…
Japonya ABD’ deki pazar payýný patlatmakla kalmadý. 1980'lerde ABD'de kurmaya baþladýklarý fabrikalarla sektörde egemenliklerini ilan ettiler…
Avrupa'da zaten küçük araçlar yaygýndý (Fiat, Renault, Peugeot) .Kriz ABD’ ye nispetle onlarý daha az etkiledi ama verimlilik trendi, daha az yakýtla daha çok yol katetme arayýþlarý hýzlandý.
Kýsaca: 1979 krizi, 1973’ te petrolün ekonomik silah olarak kullanýlma dönemini çok daha ileriye taþýrken otomotiv dünyasýný tümüyle deðiþtirdi.
