Macaristan’da Bir Devrin Sonu: "2. Gulaþ Ekonomisi*" Neden Ýflas Etti?
Macaristan’da 16 yýldýr süregelen Viktor Orban iktidarý, 12 Nisan 2026 seçimleriyle birlikte tarihin tozlu raflarýna kalktý.
Yýllardýr “milli egemenlik” ve “kültürel muhafazakârlýk” kalkaný arkasýna sýðýnan Orban yönetiminin, aslýnda sanýldýðý gibi dýþ güçler veya siyasi komplolarla deðil, bizzat kendi eliyle yarattýðý ekonomik enkazýn altýnda kaldýðýný bugün çok daha net biçimde görüyoruz.
2020’den bu yana Macaristan, AB içindeki en aðýr enflasyon sarmalýna giren ülke oldu.
%57’lere ulaþan kümülatif fiyat artýþý, Avrupa ortalamasýnýn tam iki katýydý.
Forint’in (HUF) dolar karþýsýnda son 10 yýlda %33,9 deðer kaybetmesi, Macar halkýnýn alým gücünü bir kum saati gibi eritti.
Merkez Bankasý’nýn baðýmsýzlýðýnýn yok edilmesi, para politikasýný siyasetin oyuncaðý haline getirdi ve Orban’ ýn kurduðu ahbap çavuþ iliþiklerine dayalý oligarþik yapýnýn, seçimler öncesi ulufe niyetine aktardýðý kýrýntýlardan ibaret kaynaklarýn yarattýðý büyük yýkýmýn faturasýný, sonunda halk ödedi.
Orban’ ýn yýllardýr uyguladýðý “seçim öncesi para daðýtma” formülü bu kez tutmadý.
Nisan 2022 seçimlerini %25,7’lik zirve enflasyona raðmen "oy satýn alma" taktikleriyle kazanan hükümet, 2026 seçimleri öncesinde GSYH’nin %2,2’sini bulan devasa bir mali yardým paketini devreye sokup seçimleri kazanmayý becerdi…
Ancak halk, Ocak 2026’da kamu sektöründe yapýlan %26,3’lük maaþ artýþýnýn, marketteki etiketi deðiþtirmeye yetmediðini yaþayarak, eli yanarak gördü.
Bu kez daðýtýlan yardýmlar güven yaratmak yerine, yaklaþan ekonomik tufanýn habercisi olarak algýlandý ve bilinçli Macar seçmeninin bir araya gelmesiyle oluþan muhalif tepki sayesinde geri tepti.
Macaristan, Orban döneminde "Avrupa’nýn montaj hattý" olmayý tercih etti.
Audi, BMW ve Mercedes gibi devlerin yýllýk 800 bin araçlýk üretimi sanayinin dörtte birini oluþtururken, bu baðýmlýlýk bir tuzaða dönüþtü.
Alman otomotiv sektöründeki yavaþlama ve küresel ticaret savaþlarý, düþük katma deðerli üretime hapsolmuþ Macar ekonomisini felç etti. Eðitim ve Ar-Ge yatýrýmlarýnýn AB ortalamasýnýn altýnda kalmasý, ülkenin teknolojik dönüþümü kaçýrmasýna neden oldu.
Son olarak AB’ yi dýþlayýp Rusya ve Çin’ e yönelmesi de kurtarmaya yetmedi Orban’ ý…
Örneðin BYD’ nin araba üreteceðim iddiasýyla Macaristan’ ý AB gümrük duvarlarýný aþacak Truva atý deneyi de uzun vadede ters tepti…
Bu kadar da deðil, Orban AB’ nin alacaðý her kararda, Rusya’ ya uygulayacaðý her yaptýrýmda, ayrýk otu misali karþý çýkarak ve frenleme yolunu seçerek Brüksel ile büyük bir bilek güreþine kalkýþtý…
Sonuç AB’ den gelecek olan 19 milyar Euro ( 22 milyar dolar) kaynaðý Brüksel dondurdu…
Ýþte Orban’ ýn tarihte eþine az rastlanýr yýkýmýnýn kýrýlma noktasý stratejik akýlý tümüyle yitirdiði 2023 yýlý ve sonrasýndaki AB’ ye direnen, Rusya ile iþ tutan adýmlarý olduðu daha net görülüyor.
Hukukun üstünlüðü ilkelerini çiðnemekte direnen Orban, AB’nin 18 milyar Euro’ luk fonunu bloke etmesine neden oldu. 1 milyar Euro ise geri dönülemez þekilde kaybedildi.
Bu devasa kaynaðýn kaybý, bütçede “telafi edilemez açýk" dönemini baþlattý.
GSYH’nin %5’ine yaklaþan bütçe açýklarý ve artan faiz yükü, Macaristan’ýn zaten Orban’ ýn yakýn çevresine akýtýlan kaynaklarla gittikçe bozulan dengesini tümüyle yitirmesine yol açtý…
2025 yýlýný yüzde 1’in altýna düþen (yüzde yarým) sembolik büyümeye kadar gerileyen, sanayi üretimi son üç yýldýr yerinde sayan ülkede Orban’ ýn sürdürdüðü 16 yýllýk iktidarýnýn yýkýlmasý kaçýnýlmazdý…
Aslýnda sadece Orban yýkýlmadý, ekonomi çarklarýný taþýma suyla döndürmeye çalýþan popülizm benzer politikalarý sürdüren benzeri yönetimlerin de eninde sonunda ayný sonla karþýlaþacaklarýný ortaya koydu….
Macaristan tecrübesi ders almasýný bilenlere bir kez daha gösterdi ki; Demokrasi ve hukuktan uzaklaþan, ahbap çavuþ iliþkilerine dayanan yönetim tarzlarýyla kurumlarý zayýflatýlan, baðýmsýzlýðýný yitiren ekonomiler; en parlak siyasi söylemlerle bile bir yere kadar taþýnabiliyor.
Ve eninde sonunda mutfaktaki yangýn, sandýðý sararak, seçmenin aðýr tokadýyla Orban’ larý yýkýyor…
* Gulaþ Ekonomisi, aslýnda Macaristan'ýn siyasi tarihine damga vurmuþ, ekonomik refah ile siyasi sadakat arasýnda kurulan bir "toplumsal sözleþme" modelidir. Terim, Macaristan'ýn meþhur bol ve zengin malzemeli yemeði Gulaþ' tan gelir ve "her tencerede et kaynamasý" vaadine dayanýr.
Macaristan bu madde baðýmlýlýðýyla gelen geçici mutluluktan farksýz modeli Orban’ dan önce ilk kez 1956 Macar Devrimi'nin kanlý bir þekilde bastýrýlmasý ardýndan iktidara gelen János Kádár döneminde de yaþadý…
Macaristan diðer Sovyet yanlýsý ülkelerden farklý olarak halkýn siyasi özgürlük taleplerini bastýrmak için “halkýn karnýný doyurur, onlara diðer Doðu Bloðu ülkelerinden daha fazla tüketim imkâný sunarsak, rejimi sorgulamazlar." Gibi basit bir mantýktan yola çýktý…
Uygulamada diðer komünist ülkelerin aksine, Macaristan'da küçük çaplý özel mülkiyete ve sýnýrlý pazar reformlarýna izin verildi. Orban döneminin aksine Sovyet blokunun içindeki Batý'nýn Truva atý olarak geliþtirilen politikalarla Batý bankalarýndan alýnan borçlarla gelir düzeyi yükseltildi, halkýn yaþam standardý iyileþtirildi.
Bu dönemde Macaristan, "Sovyet kampýnýn en neþeli barakasý" olarak anýlýyordu.
"Gulaþ Komünizmi" (Kádárizm), tek bir gün veya olayla deðil, 1980'lerin ortasýndan itibaren baþlayan ve 1989'da rejimin yýkýlmasýyla sonuçlanan kronik bir ekonomik çöküþle bitti.
Týpký, Ernest Hemingway’ ýn 100 yýl önce kaleme aldýðý ünlü romaný "Güneþ de Doðar" Kitabýndaki karakterlerden Mike Campbell’e yöneltilen “nasýl iflas ettin?” sorusuna verdiði yanýtta özetlediði gibi "Ýki þekilde: Önce yavaþ yavaþ, sonra aniden."
Macaristan’ da da “iþler her gün biraz daha kötüye gidiyordu, bir gecede iflas geldi…”
Viktor Orban, bu tarihsel hafýzayý kullanarak kendi modelini inþa ederken yeni Dünya dinamiklerinden yola çýkarak revizyona gitti. Orban geliþtirdiði, halký sanal mutlulukla sarhoþ edecek modeli, dýþ borç yerine AB fonlarý ve seçim ekonomisi üzerine kurdu…
Halk, düþük enerji maliyetleri, vergi iadeleri ve yüksek asgari ücret artýþlarýyla daðýtýlan rüþvetleri, yargý baðýmsýzlýðýnýn azalmasý ve medyanýn tek tipleþmesi gibi demokratik kayýplara tercih etti.
Orban bu geçici palyatif refahý AB'den gelen yapýsal fonlarla ve Alman otomotiv devlerini ülkeye çekerek, düþük katma deðerli montaj hatlarýyla finanse etti. Týpký birinci Gulaþ modeli gibi Orban politikalarýnýn da iflasý kaçýnýlmazdý…
16 yýlýn sonunda Macaristan halký ezici iradesiyle Orban’ ý sandýða gömdü…
Bundan sonra Macaristan modelinin ne yöne evrileceðini hep birlikte izleyeceðiz…
