Carter’ den Trump’ a, Ýran’ ýn ABD seçim sandýðýndaki gölgesi…
Tarih bize, siyasette ortaya çýkan kimi kýrýlmalarýn, sadece sandýk baþýnda deðil, binlerce kilometre ötedeki bambaþka coðrafyalarda baþlayýp, dünyayý etkisi altýna aldýðýný gösterir… Bugün Tahran yönetiminin Hürmüz Boðazý'nda enerji akýþýný sýkýlaþtýrma, küresel petrol fiyatlarýný týrmandýrma ve ABD seçmeninde enflasyonist baský yaratma hamleleri, doðrudan Washington'daki iktidar dengelerini ve ABD içi siyasi dengeleri hedef alan stratejik bir "asimetrik baský" kartýdýr.
Bununla birlikte, Ýran’ýn Beyaz Saray’daki aktörleri doðrudan ya da dolaylý yoldan hedef alma taktiði modern tarihe yabancý deðildir. Bugün yaþananlar, 1979 Tahran Büyükelçiliði baskýný ile baþlayan ve 1980 ABD Baþkanlýk Seçimleri' nde Demokrat Baþkan Jimmy Carter’ý tarihi bir yenilgiye uðratan Tahran-Washington hattýndaki o büyük gölge diplomasisi stratejisiyle sarsýcý bir paralellik taþýmaktadýr.
Tarihsel anlamda 1979-1980 Krizinde Humeyni liderliðindeki yeni Ýran devrimci rejimi, 1980 seçimleri öncesinde Jimmy Carter’a karþý yýpratýcý bir strateji izledi. Dört ana sütun üzerine kurulan ‘ABD baþkanýndan kurtulma’ stratejisinin Temelinde devrilen Þah Pehlevi’ ye büyük destek veren Carter’ e seçim kaybettirerek ondan kurtulma ve Humeyni rejimiyle iyi iliþkiler kuracaðýna dair olumlu sinyaller veren Reagan’ ý ‘Baþkan yaptýrma’ hamleleri yatýyordu…
Ýran rejimi Carter’ e karþý savaþý 4 Kasým 1979’ da Þah’ýn ABD’ye kabul edilmesi gerekçesiyle Tahran’daki ABD Büyükelçiliði’nin basýlmasý ve 52 Amerikalýnýn rehine alýnmasýyla baþlattý…
Carter’ in ekibi Nisan 1980’ de sonu hüsranla bitecek "Kartal Pençesi" Operasyonuyla çok daha aðýr bir darbe aldý…
Carter’ýn emriyle Tebes Çölü’nde düzenlenen kurtarma operasyonunun askeri ve lojistik felaketle sonuçlanmasý, Carter’ýn liderlik ve basiret algýsýný tamamen yýktý.
Ancak Humeyni yönetimindeki Ýran rejimi, Carter’ e asýl ölümcül darbeyi petrol fiyatlarýnýn 14 dolarlardan 35-40 dolarlara sýçramasýyla vurdu…
Petrol fiyatlarýnýn iki katýndan daha fazla artmasý ABD’ de enflasyonu yakýn tarihte görülmemiþ seviyelere çýkardý…
1976’ da Carter baþkan seçildiðinde yüzde 5 olan enflasyon 1980’ de petrol fiyatlarýnýn tetiklemesiyle yüzde 14,8’ e fýrladý ve 2. Dünya savaþýndan beri görülen en büyük pahalýlýk dalgasýný yarattý…
Carter döneminde FED yangýný söndürmek için faiz silahýna baþvurdu...
ABD tarihinde ilk kez piyasalar yüzde 20 faiz oranlarýyla tanýþtý. Bu ise konut baþta olmak üzere tüm sektörlerde görülmemiþ bir durgunluðun doðmasýna yol açtý…
Yüksek enflasyonla birleþen kriz ortamý, Carter’ýn seçim kampanyasý yürütememesine ve "güçlü ABD" söylemiyle yola çýkan Reagan’ ýn seçimleri kazanmasýný saðladý…
Açýk ara seçimleri kazanmalarýna kesin gözle bakýlan Demokratlar tarihin en büyük yenilgilerinden birini Ýran Humeyni rejiminin sarsýcý darbeleriyle yedikleri ve bunda Reagan’ la birlikte hareket eden CIA gibi ‘derin mahfillerin’ oynadýðý rol yýllar sonra tanýklýklarla gözler önüne serildi...
1980’deki seçim sürecinde Reagan ekibinin Ýran ile arkadan yürüttüðü gölge diplomasisinin bugün gün yüzüne çýkan giriþimlerinden birkaç örnek, Carter’ in baþýna örülen çorabý yeterince anlatacak türden: Reagan’ýn kampanya yöneticisi William J. Casey ve ekibi, rehinelerin seçimden önce serbest býrakýlmamasý karþýlýðýnda Ýran’a Ýsrail üzerinden yedek parça ve silah saðlama sözü vermekle kalmadý...
1980’lerin ortasýnda patlak veren Ýran-Kontra Skandalý, eski Ulusal Güvenlik Konseyi üyesi Gary Sick’in verdiði bilgiler, dönemin Ýran Cumhurbaþkaný Banisadr’ýn açýklamalarý ve Teksas eski Vali Yardýmcýsý Ben Barnes’ýn 2023 yýlýnda medyada yer alan ve þok etki yaratan itiraflarý oynanan büyük oyunu faþ etti…
1990’larýn baþýnda ABD Kongresi Temsilciler Meclisi ve Senato komisyonlarý yaptýklarý soruþturmayý "yeterli ve somut kanýt bulunamadýðý” gerekçesiyle kapatma yoluna gitseler de konu siyasi tarihin en büyük tartýþmalarýndan biri olarak güncelliðini koruyor….
1980 Carter döneminden günümüz Trump’ ýna dönecek olursak; Günümüzde Tahran’ýn Hürmüz Boðazý üzerinde uyguladýðý baský, 1980’deki rehine krizinin modern bir "enerji versiyonunu” çaðrýþtýrmakta…
Küresel petrol akýþýnýn önemli bir kýsmýnýn geçtiði Hürmüz kriziyle baþ gösteren týrmanýþ, ABD tüketicisinin günlük yaþamýna benzin fiyatý ve enflasyon olarak doðrudan yansýyor…
Tablo, yaklaþmakta olan Kasým seçimleri öncesi Trump’ a desteðin yüzde 30’ lara gerilemesi bir baþka ifadeyle Baþkanýn ‘topal ördek’ konumuna düþme riskiyle karþý karþýya olduðunu göstermesi bakýmýndan gerçekten ilginç…
Binlerce yýllýk devlet birikimi ve hafýzasýndan beslenen bugünkü Tahran yönetimi, 1980 yýlýnda bir ABD baþkanýnýn siyasi kaderini uzatýlan bir krizle nasýl deðiþtirebileceðine inanýyor ki, bu hiç te yabana atýlacak bir deneyim deðil…
Günümüzde de askeri açýdan doðrudan çatýþmaya girmek yerine, küresel piyasalar üzerinden ABD kamuoyundaki memnuniyetsizliði körüklemek, Tahran'ýn ABD iç siyasetindeki dengeleri etkilemek için kullandýðý en belirgin stratejik araç olarak aradan geçen 47 yýllýk tecrübeyle yeniden sahneye koyuyor….
1980'deki Tahran-Washington hattý, uluslararasý krizlerin ABD iç siyasetindeki seçmen davranýþlarýný nasýl þekillendirebileceðini gösteren tarihi bir ders:
1980'deki rehineler krizinden günümüzdeki Hürmüz Boðazý gerilimi sonuçta; Tahran'ýn stratejik yaklaþýmlarýnýn deðiþmediðini, Krizleri zamana yayarak, ABD ekonomisini kamuoyunun en hassas olduðu akaryakýt pompa fiyatlarý üzerinden vurmak ve Washington'daki iktidar mimarisini felç etme hamlelerini gösteriyor…
1981 Ocak ayýnda Reagan Baþkanlýk yemini ederken, kendisine kutlama mesajý iletir gibi ayný dakikalarda serbest býrakýlan rehineleri uçaða bindirip ABD’ ye yollayan Humeyni Ýran’ ý, bugün de Hürmüz’ ü silah gibi kullanýp Trump’ ý köþeye sýkýþtýrmayý deniyor…
Sonuçta Kasým seçimlerinde Temsilciler Meclisi yanýnda Senato çoðunluðunu kaybedecek Trump koltuðu korusa da, eli kolu baðlý ‘Topal Ördek’ konumuna düþecek…
Ve bunu saðlayan en önemli etken de hiç gereði yokken Netanyahu gazýyla giriþtiði Ýran’a yönelik savaþ olacak…
